Орхоны хөндийгөөс шинээр илрүүлэн олсон хүн чулуун хөшөөд

ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэсний Комиссын газраас Орхон голын хөндийд археологийн хайгуулын ажил хийж гүйцэтгэхээр болж судалгааны баг бүрдүүлэн Орхон голын хөндийг Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий, Хужирт, Хархорин, Архангай аймгийн Хашаат, Хотонт, Өгийнуур зэрэг сумдын нутгаар нарийвчилсан хайгуул хийж гүйцэтгэсэн.

Хайгуулын багийн бүрэлдэхүүнд ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэсний Комиссын ажилтан А.Дүүрэнжаргал, ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн Дундад зууны секторын эрдэм шинжилгээний ажилтан Н.Баярхүү, МУБИС-ын магистрант Т.Идэрхангай, Хархорин дээд сургуулийн багш Х.Адъяасүрэн нарын бүрэлдэхүүнтэй баг 2007 оны 9-р сарын 23-наас 10-р сарын 4-ний хооронд ажилласан.[Баярхүү, Идэрхангай, 2007, 190-191]

 1-р хүн чулуу

Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын нутаг, сумын төвөөс баруун урагш 10 гаруй км-т Орхон голын зүүн эрэг Мухдагийн ам хэмээх жижиг аманд бий. Энэ орчимд булш хиригсүүр болон түрэгийн үеийн тахилын онгон нилээд олон. Уг тахилын онгодын хамгийн зүүн урд захын сондгой ганц тахилын онгоны зүүнтэй баруун хажуугаараа

газарт унан булагдсан нэгэн хүн чулуун хөшөө байсныг илрүүлэн олсон. Хүн чулуу тахилын хашлаганы зүүн талд зүүн эгэмнээс баруун мөр хүртэл ташуу цуурч хугаран хоёр хэсэг болон унаж газарт булагдсан байлаа. Газарт булагдсан энэ хүн чулуун хөшөөний эл харагдаж байсан хэсэг нь ердөө л зүүн гарын тохой орчмын хэсэг, толгойны оройн хэсэг бөгөөд дүрслэлийн хувьд элэгдэж бүдгэрсэн тул энгийн хүний нүдээр харахад мэдэгдэхгүй шахам болсон байв. Хүн чулууг цайвар шаргал боржин чулуугаар үйлдсэн бөгөөд он цагийн урт, байгаль цаг уурын нөлөөгөөр дүрслэл ихэд элэгдэж бүдгэрсэн байна. Хугарч унасан толгойн хэсэгт урт хамар гарган хамрын угаас хоёр тийш үргэжлүүлэн хөмсгийг гаргаж түүний дор нүдийг, мөн жижиг живэр сахал, ам, чих, чихнээс доош жижиг дугуй хэлбэрийн ээмэг дүрсэлжээ. Их биеийн хэсэгт баруун гарыг тохойгоороо нугалан гартаа аяга мэт зүйлийг цээжин тус барьж, зүүн гараа тохойгоор хагас нугалан бүснээс барьсан дүрслэлтэй.Бүс нь урд талаараа элэгдэж тодорхой мэдэгдэхгүй болсон бөгөөд харин зүүн баруун тохойны доогуур дөрвөлжин хэлбэрийн товруутай, бүсний баруун ташааруу унжуулан зүүсэн хавтагыг дүрсэлсэн байна. [Баярхүү, Идэрхангай, 2007, 193]

2-р хүн чулуу

Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын нутаг, сумын төвөөс баруун урагш 20 гаруй км-т Хоньчны шил хэмээх газарт багахан толгойн өвөр хонхорт том ширхэгтэй цайвар саарал өнгийн боржин чулуугаар үйлдсэн нэгэн хүн чулуун хөшөө байна. Хүн чулуу хөшөө нь 0.63 метр урт, 0.48 метр өргөн, 0.2 метрийн зузаантай. Дүрслэлийн хувьд нар салхи байгалийн хүчин зүйлийн нөлөөгөөр ихэд элэгдэж мөлийсөн бөгөөд хөшөөний анхны байрлал алдагдаж одоо хуучин тахилын хашлаганыхаа төв хэсгийн хонхорт зүүн хойд зүг хандсан босоо байдалтайгаар байх ба толгой нь хүзүүний хэсгээр хугарч хөшөөний хажууд сул хэвтэж байна. Их биеийн хэсэгт баруун гарыг тохойн үеэр нугалан цээжин тус нарийн амсартай цүлхэн хэлбэрийн савыг эрхий болон долоовор хуруугаар барьсан, зүүн гарыг хагас нугалан бүснээс зүүсэн сэлэмний бариул дээр тавьсан байдалтайгаар дүрсэлсний эрхий хуруунаас бусад дөрвөн хуруу нь тод мэдэгдэж байна. Баруун болон зүүн тохойны доогуур оруулан дүрсэлсэн дөрвөлжин товруу бүхий бүснээс баруун ташаанд хавтага, зүүн ташаанд сэлэмний үзүүрийг махийлгасан байдалтайгаар товойлгон дүрсэлсэн.

Хүн чулуун хөшөөдийн үйлдсэн ур хийц, дүрсэлсэн эд өлгийн зүйлс, тахилын онгоны дэргэд байгаа байдал, манай орны төв болон баруун бүсийн нутгаар түгээмэл тархсан ур хийцтэй хүн чулуудтай харьцуулан үзэхэд онцын ялгаа үгүй байгаа тул эдгээр нь Түрэгийн үе буюу 6-8-аар зуунд холбогдоно хэмээн судалгааны баг үүзэж байна.