Дэлхийн түүхэнд Чингис хааны гүйцэтгэсэн үүрэг 4

Жек Уотерфорд

/АНУ-ын Макалестер коллежжийн  Антропологийн тэнхимийн тэргүүн, Профессор,  Чингэс Хаан Дээд Сургуулийн хүндэт доктор/

Шашин

Шашны өчүүхэн жаахан ялгаанаас болоод бие биетэйгээ тэмцдэг байсан тэр эрин зуунд Чингэс хаан төр нь бүх шашин, бүх талын мэдлэг эрдмийг дэмждэг шинэ үзлийг төлөвшүүлсэн байна.

1. Бүх шашны хувьд эрх чөлөөг баталгаажуулах

Ихэнх Их гүрнүүд тэлж томрохдоо голдуу өөрийн төрийнхөө шашны тархалтыг араасаа дагуулсан байдаг. Тухайлбал, Арабчууд эзэлсэн газар нутаг бүртээ Лалын шашинтай байхыг албаддаг байсан байна. Эртний түүхэнд Ромчууд Ромын бурхныг шүтэхээс татгалзсан олон мянган хүнийг алан хядаж байсан. Европын түүх ч мөн адил нэг бүлэг шүтэн бишрэгчид нөгөөгийнхөө эсрэг боссон дайнаа дүүрэн байдаг.

 

Харин Чингэс хаан анимистүүд /animists/ болон бусад том шашныг даган баримтлагчдыг өөрийн шашнаа шүтэн бишрэхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн юм. Тиймээс ч түүний хамгийн алдартай үйлийн нэг нь Хүчлэгийн эзэрхэг харгис хэрцгий дарангуйллаас мусульман ба лалын албат харъяатуудыг чөлөөлүүлэхээр Сүбээдэйг Хар Хяданы газар нутаг руу илгээж байсан явдал юм.

Мөн Орост Үнэн алдартны шашны сүмийг устгаж Роман католик шашныг Славян хүмүүст албадахаар зорьсон Тевтоны баатрууд ба загалмайтнуудын дайралт довтолгооныг Монголчууд л зогсоосон юм.

2. Бүх шашныг дэмжих

Чингэс хаан болон түүний өв залгамжлагчид шашны эрх чөлөөг баталгаажуулаад зогсохгүй бас шашны эрдэм мэдлэг олон төрлийн үйл ажиллагааг идэвхитэй дэмждэг байв. Шашны байгууллагуудаас авах татварыг бүр мөсөн зогсоож санваартнууд болон шашны эрдэмтдийг цэргийн албанаас чөлөөлдөг байв.

Мөн Орос дахь Монгол удирдлага сүмүүдийг удаан оршин тогтнох, шинээр сүм барьж байгуулах зэрэг үйл ажиллагаандаа хэрэглэхээр татвар татаас ард иргэдээс авах эрхийг нь өгч зөвшөөрдөг байна.

3. Мэдлэг солилцох

Чингэс хаан санваартнууд болон эрдэмтдийн бүх төрлийн эрдмийн ажлыг нь дэмжин урам хайрладаг байлаа. Түүний энэхүү урамшуулалт зоригжуулалт нь Дундад ази, Европ, Хятад, Энэтхэг зэрэг улс орнуудын янз бүрийн соёлын хүрээнд мэдлэгийн агуу их урсгалыг бий болгосон юм.

Тэрээр шашны үзэл бодлын солилцоог урамшуулаад зогсохгүй бас техник, газар зүй, математик, философи, хэл шинжлэл, одон орон судлалын ухааны мэдлэгийг өсгөж, эрдэм мэдлэг солилцох их үйл явцыг эхлүүлсэн юм. Эрдэмтэд, үзэл бодол, гар бичмэлүүдийн солилцоо хөдөлгөөн нь орчин үеийн шинжлэх ухааныг бий болгож Европ дахь соёл гэгээрлийн замыг бэлтгэсэн оюун ухааны шинэ хувьсгалыг бий болгосон юм.

Чингэс хаан Египетийн хаадын пирамид шиг өөртөө асар том бунхан бариагүй. Тэрээр Ром, Парис дахь аугаа их ялалтын нуман хаалга шиг өөрийнхөө ололт амжилтанд зориулж хөшөө босгосонгүй. Их Александр шиг өөрийнхөө нэрээр хот нэрлэсэнгүй. Гэвч Чингэс хаан бол Египетийн фараон, Ромын эзэн хаанаас ч илүү дэлхийг өөрчилсөн юм. Тийм ээ, тэрээр ертөнцийг бүхэлд нь өөрчлөөд орхисон.

Түүний уран барилга нь чулуунд биш, хөшөөнд биш, харин ард түмэн улс үндэстэнд байсан юм. Амьдралын энэ богинохон хугацаанд Монголчууд шинэ ертөнцийн дэглэм журмыг бий болгосон юм. Хүн төрөлхтөн хэзээ ч дахин ингэж алслагдсан, тусгаарлагдсан хязгаар нутгийн соёл иргэншил, их гүрэн улсаас тогтохгүй. Тийм ээ, одоогийнхоор бол үнэхээр глобаль нийгэм гарч ирэх гэж байж.

Орчин үеийн амьдрал, ертөнц тэр үед л үүсэж эхэлсэн юм. Энэ шинэ ертөнцөнд бүх хүмүүс нэг системд нэгдэж, хэн ч дэлхийн аль нэг хэсэгт алслагдаж тусгаарлагдахгүй. Энэ орчин үеийн ертөнцийн үндэс суурийг тэр л тавьсан юм. Бид энэ үндэс суурин дээр Чингэс хааны байгуулж барьсан тэр байшинд өнөөдрийг хүртэл амьдарсаар байна.

Тийм ээ, бид түүний өв залгамжлагчид юм. Учир нь бид түүний хийсэн, түүний бидэнд гэрээслэн үлдээсэн тэр ертөнцөд амьдарч байна.

Түүхэн дэхь бусад хүмүүсээс илүү түүний байгуулсан ертөнцийн зөн совин, мөрөөдлийг нь туулж байна.